House Bill of Lading (HBL) là gì? Phân biệt với Master B/L và cách dùng

House Bill of Lading (HBL, vận đơn nhà) là vận đơn do công ty giao nhận (freight forwarder) phát hành cho chủ hàng thực tế, trong khi Master Bill of Lading (MBL, vận đơn chủ) là vận đơn do hãng tàu phát hành cho chính forwarder. Khi hàng đi theo hình thức gom (LCL), một container có thể mang một MBL của hãng tàu nhưng chứa hàng của nhiều chủ hàng, mỗi chủ hàng cầm một HBL riêng do forwarder cấp.

Muốn xem từng ô trên vận đơn và cách điền, đọc bài Mẫu Bill of Lading: các ô trên vận đơn đường biển và cách điền.

Bài này giải thích HBL là gì, khác MBL ở đâu, vì sao forwarder phải phát hành HBL, loại HBL chuẩn quốc tế (FIATA FBL), cách HBL đi cùng thanh toán bằng L/C và những rủi ro người làm hàng cần để ý. Nền tảng về vận đơn nói chung nằm ở bài Vận đơn đường biển (Bill of Lading) là gì; bài này đi sâu vào cặp HBL và MBL.

House Bill of Lading là gì?

Vận đơn đường biển là chứng từ do người vận chuyển phát hành, vừa là biên lai nhận hàng, vừa là bằng chứng hợp đồng vận chuyển. Khi giữa chủ hàng và hãng tàu có thêm forwarder, sẽ có hai lớp hợp đồng và hai lớp vận đơn: hãng tàu phát hành MBL cho forwarder, còn forwarder phát hành HBL cho chủ hàng. HBL thể hiện quan hệ vận chuyển giữa chủ hàng và forwarder, và là chứng từ chủ hàng dùng để làm thủ tục, thanh toán hoặc nhận hàng ở đầu nhập.

Chữ “house” nghĩa là vận đơn “của nhà” forwarder, phân biệt với vận đơn “chủ” của hãng tàu. Có forwarder phát hành HBL với tư cách đại lý, có forwarder phát hành với tư cách người chuyên chở theo hợp đồng; điểm khác này quyết định ai chịu trách nhiệm nếu hàng hư hỏng hoặc thất lạc.

Phân biệt HBL và MBL

Tiêu chí	Master B/L (MBL)	House B/L (HBL)
Ai phát hành	Hãng tàu hoặc đại lý của hãng tàu	Công ty giao nhận (forwarder)
Phát hành cho ai	Forwarder (hoặc chủ hàng nếu đặt thẳng hãng tàu)	Chủ hàng thực tế
Người gửi hàng (shipper) trên vận đơn	Thường là forwarder hoặc đại lý của forwarder ở đầu đi	Chủ hàng xuất khẩu
Người nhận hàng (consignee) trên vận đơn	Thường là đại lý của forwarder ở đầu đến	Người mua hoặc ngân hàng (nếu vận đơn theo lệnh)
Số lượng trên một container	Một MBL cho cả container	Nhiều HBL cho nhiều chủ hàng trong cùng container gom
Dùng để	Forwarder làm việc với hãng tàu, nhận container ở đầu đến	Chủ hàng thanh toán, làm hải quan, nhận hàng

Cần nhớ: người mua hàng cuối thường không cầm MBL. Họ cầm HBL (hoặc bản sao HBL theo thỏa thuận) để nhận hàng từ đại lý của forwarder ở cảng đến.

Một MBL, nhiều HBL: hàng gom hoạt động ra sao?

Bước	Việc xảy ra	Vận đơn liên quan
1	Ba chủ hàng A, B, C có hàng lẻ cùng tuyến, giao cho forwarder tại kho CFS	Mỗi chủ hàng nhận HBL riêng (HBL-A, HBL-B, HBL-C)
2	Forwarder gom hàng ba chủ vào một container, đặt chỗ với hãng tàu	Hãng tàu phát hành một MBL cho forwarder
3	Container đi biển, đến cảng đích	Đại lý forwarder ở đầu đến nhận container theo MBL
4	Đại lý dỡ hàng, giao cho từng người nhận	Mỗi người nhận xuất trình HBL của mình

Với hàng nguyên container (FCL), nhiều chủ hàng vẫn có thể nhờ forwarder đặt tàu, khi đó forwarder phát hành HBL cho chủ hàng và nhận MBL từ hãng tàu. Cũng có trường hợp chủ hàng đặt thẳng hãng tàu và chỉ có một vận đơn do hãng tàu phát hành. Muốn biết khi nào dùng hàng nguyên container hay hàng gom, xem bài FCL và LCL là gì.

Forwarder phát hành HBL với tư cách nào?

Theo điều kiện chuẩn của FIATA Multimodal Transport Bill of Lading, forwarder phát hành vận đơn này được định nghĩa là người kinh doanh vận tải đa phương thức, tự nhận trách nhiệm thực hiện hợp đồng vận tải như một người chuyên chở. Khi phát hành vận đơn, forwarder cam kết thực hiện hoặc tự đứng tên thu xếp thực hiện toàn bộ hành trình từ nơi nhận hàng đến nơi giao hàng, và chịu trách nhiệm cho hành vi của nhân viên, đại lý hoặc bên thứ ba mà mình sử dụng như thể đó là hành vi của chính mình.

Điều này có nghĩa thực tế: nếu forwarder ký HBL với tư cách người chuyên chở thì chủ hàng có thể đòi bồi thường trực tiếp từ forwarder, không phải đi tìm hãng tàu. Ngược lại, nếu forwarder chỉ ký với tư cách đại lý, trách nhiệm chính thuộc về hãng tàu. Vì vậy trước khi nhận HBL, hãy đọc ô ghi tên người ký và vai trò của người đó trên vận đơn.

FIATA FBL: loại HBL chuẩn quốc tế

Theo phần hỏi đáp về FIATA eFBL, Negotiable FIATA Multimodal Transport Bill of Lading là chứng từ thương mại có uy tín nhờ các điều khoản đi kèm, trong đó người phát hành phải là thành viên FIATA hoặc hiệp hội quốc gia và phải có bảo hiểm trách nhiệm hợp lệ. FIATA mô tả đây là vận đơn đa phương thức có thể chuyển nhượng theo tiêu chuẩn duy nhất do FIATA đặt ra cho các forwarder làm người kinh doanh vận tải đa phương thức, và logo ICC trên vận đơn cho thấy sự phù hợp với quy tắc UNCTAD/ICC về chứng từ vận tải đa phương thức.

Đặc điểm	Nội dung
Tính chuyển nhượng	Phát hành ở dạng chuyển nhượng được, trừ khi đóng dấu “non negotiable”; khi chuyển nhượng được thì là chứng từ sở hữu hàng
Người phát hành	Forwarder là thành viên FIATA hoặc hiệp hội quốc gia, có bảo hiểm trách nhiệm
Phạm vi	Tên là “đa phương thức” nhưng vẫn dùng được cho vận chuyển một phương thức
Thanh toán	Được thiết kế để đáp ứng yêu cầu của thư tín dụng theo UCP 600

Hai đặc điểm cuối (dùng cho một phương thức và phù hợp thư tín dụng) được nêu trong tài liệu tập huấn về chuẩn FIATA của chương trình CAREC và bài trình bày của FIATA tại UNCITRAL, theo đó FBL đã được phát hành bởi các forwarder trên toàn thế giới từ năm 1968.

HBL và thanh toán bằng L/C

Ngân hàng chỉ trả tiền theo L/C khi vận đơn xuất trình đúng điều kiện của L/C. Nếu L/C quy định chấp nhận vận đơn của forwarder (freight forwarder’s bill of lading acceptable), HBL có thể được ký bởi forwarder mà không cần ghi rõ là người chuyên chở hay đại lý của người chuyên chở. Ngược lại, nếu L/C không cho phép, HBL bị coi là sai biệt và ngân hàng có thể từ chối thanh toán. Cơ chế L/C được giải thích đầy đủ trong bài L/C là gì; với người xuất khẩu, điều cần làm là đọc kỹ điều khoản vận đơn trong L/C trước khi chọn forwarder và ra hướng dẫn làm vận đơn.

Rủi ro thường gặp với HBL

• HBL không khớp MBL. Số container, số kiện, cảng đi đến lệch nhau làm đại lý đầu nhập khó giao hàng.
• Chủ hàng chưa nhận ra vai trò của forwarder. Ký đại lý hay ký người chuyên chở khác nhau về trách nhiệm bồi thường.
• Forwarder không đủ bảo hiểm trách nhiệm hoặc không uy tín. Nên hỏi bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp và tư cách thành viên hiệp hội trước khi giao hàng giá trị cao.
• Vận đơn gốc bị thất lạc. Với HBL chuyển nhượng được, nắm bản gốc là nắm quyền nhận hàng; nếu thất lạc phải làm thủ tục cấp lại và có thể phát sinh chi phí.
• Nhầm vận đơn điện giao hàng. Khi cần giao hàng nhanh mà chưa có vận đơn gốc, người làm hàng dùng hình thức giao hàng điện tử, xem bài Surrendered B/L là gì.

Câu hỏi thường gặp

House B/L có giá trị như vận đơn của hãng tàu không?

HBL có giá trị pháp lý giữa chủ hàng và forwarder. Với hãng tàu, người được hưởng quyền theo vận đơn là bên đứng tên trên MBL, thường là forwarder. Vì vậy mỗi vận đơn phục vụ một lớp quan hệ khác nhau.

Chủ hàng đặt thẳng hãng tàu thì có HBL không?

Không. Khi không có forwarder xen giữa, hãng tàu phát hành một vận đơn cho chủ hàng và không có lớp house.

Vì sao hàng gom luôn có HBL?

Vì một container chứa hàng của nhiều chủ hàng nhưng hãng tàu chỉ phát hành một MBL cho forwarder; forwarder phải cấp vận đơn riêng cho từng chủ hàng để mỗi người có chứng từ nhận hàng, làm thủ tục và thanh toán.

HBL có dùng được cho vận tải hàng không không?

Có khái niệm tương tự: MAWB do hãng bay phát hành cho forwarder và HAWB do forwarder phát hành cho chủ hàng. Chi tiết xem bài Vận đơn hàng không (AWB) là gì.

Các bài cùng chủ đề (vận đơn, phí lưu container, hàng gom, giao nhận) được tập hợp trong chuyên mục Vận tải và giao nhận.