Vận tải đa phương thức là gì? Đặc điểm, mô hình phổ biến và lợi ích

Vận tải đa phương thức là việc vận chuyển hàng hóa bằng ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau, dựa trên một hợp đồng duy nhất, một chứng từ duy nhất và do một người chịu trách nhiệm suốt hành trình. Đây là cách hiểu ngắn gọn nhất, và cũng là cách pháp luật Việt Nam định nghĩa. Bài viết dưới đây giải thích rõ khái niệm, các đặc điểm nhận diện, những mô hình phổ biến, lợi ích thực tế cùng phần chứng từ và trách nhiệm mà bất kỳ ai làm giao nhận, xuất nhập khẩu đều cần nắm.

Vận tải đa phương thức là gì?

Theo Khoản 1 Điều 2 Nghị định 87/2009/NĐ-CP về vận tải đa phương thức, đây là “việc vận chuyển hàng hóa bằng ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau trên cơ sở một hợp đồng vận tải đa phương thức”. Định nghĩa này được nêu tại văn bản gốc Nghị định 87/2009/NĐ-CP đăng trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Trong tiếng Anh, thuật ngữ tương ứng là Multimodal transport, đôi khi gọi là vận tải liên hợp (Combined transport). Điểm cốt lõi không nằm ở chuyện “dùng nhiều phương tiện”, vì một lô hàng đi qua nhiều chặng xe tải rồi tàu biển là chuyện bình thường. Điểm cốt lõi là toàn bộ hành trình được gói vào một hợp đồng và một chứng từ, với một đầu mối duy nhất đứng ra bảo đảm cho hàng hóa từ điểm nhận đến điểm giao.

Năm đặc điểm nhận diện

Một hoạt động vận tải chỉ được coi là đa phương thức khi hội đủ các dấu hiệu sau: sử dụng từ hai phương thức vận tải trở lên (đường bộ, đường sắt, đường biển, đường thủy nội địa, hàng không); chỉ có một hợp đồng vận tải cho cả hành trình; chỉ phát hành một chứng từ vận tải đa phương thức; áp dụng một chế độ trách nhiệm thống nhất; và có một người kinh doanh vận tải đa phương thức chịu trách nhiệm về hàng hóa trong suốt quá trình vận chuyển, kể cả những chặng do nhà thầu phụ thực hiện.

Chính đặc điểm “một đầu mối, một chứng từ” là thứ phân biệt vận tải đa phương thức với vận tải đơn thức nối tiếp. Ở mô hình đơn thức, chủ hàng phải ký nhiều hợp đồng, giữ nhiều bộ chứng từ và tự lo khâu kết nối giữa các chặng, nên khi có tổn thất rất khó xác định trách nhiệm thuộc về ai.

Phân loại: quốc tế và nội địa

Nghị định 87/2009/NĐ-CP chia vận tải đa phương thức thành hai nhóm. Vận tải đa phương thức quốc tế (Khoản 2 Điều 2) là hình thức vận chuyển từ địa điểm nhận hàng ở Việt Nam đến một địa điểm giao trả ở nước khác và ngược lại. Vận tải đa phương thức nội địa (Khoản 3 Điều 2) là hình thức được thực hiện hoàn toàn trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam. Sự phân biệt này quan trọng vì điều kiện kinh doanh, hồ sơ đăng ký và cơ quan quản lý đối với hai nhóm không giống nhau.

Các mô hình vận tải đa phương thức phổ biến

Trên thực tế, các doanh nghiệp giao nhận kết hợp phương thức theo một vài mô hình đã được chuẩn hóa. Hiểu các mô hình này giúp người làm nghề chọn được phương án tối ưu giữa chi phí và thời gian cho từng lô hàng.

Mô hình biển - bộ (Sea - Road)

Đây là mô hình phổ biến nhất trong xuất nhập khẩu bằng container. Hàng được xe tải chở từ nhà máy ra cảng, xếp lên tàu biển đi chặng chính, rồi lại dùng đường bộ hoặc thủy nội địa để phân phối tới điểm cuối. Mô hình này tận dụng chi phí thấp của đường biển cho chặng dài và sự linh hoạt của đường bộ ở hai đầu.

Mô hình sắt - bộ (Rail - Road)

Kết hợp tải trọng lớn, ổn định của đường sắt với tính cơ động của xe tải. Container được gom bằng đường bộ, đưa lên tàu hỏa chạy chặng trục nội địa hoặc xuyên biên giới, sau đó tiếp tục bằng đường bộ. Đây là lựa chọn đáng cân nhắc cho các tuyến đường dài trên đất liền.

Mô hình hàng không - bộ (Air - Road)

Phù hợp với hàng giá trị cao, cần giao gấp. Xe tải đảm nhiệm khâu gom hàng đến sân bay và giao chặng cuối, còn đường hàng không lo chặng dài nhằm rút ngắn tối đa thời gian. Chi phí cao hơn nhưng bù lại là tốc độ.

Mô hình cầu lục địa (Land Bridge)

Hàng đi đường biển vượt đại dương đến một cảng trung gian, được chuyển bằng đường bộ hoặc đường sắt băng qua lục địa để tới một cảng khác, rồi lại đi biển đến cảng đích. Mô hình này giúp rút ngắn quãng đường so với đi vòng hoàn toàn bằng đường biển.

Lợi ích của vận tải đa phương thức

Lợi ích rõ nhất là giảm chi phí và thời gian nhờ chọn đúng phương thức cho từng chặng, thay vì gồng gánh một phương thức cho cả hành trình. Kế đến là đơn giản hóa thủ tục: chủ hàng chỉ làm việc với một đầu mối, giữ một bộ chứng từ, giảm rủi ro sai lệch giấy tờ khi chuyển chặng. Cuối cùng là trách nhiệm minh bạch, vì luôn có một người đứng ra bảo đảm cho hàng.

Ở tầm vĩ mô, phát triển vận tải đa phương thức là một trụ cột để kéo giảm chi phí logistics quốc gia. Theo bài phân tích trên Tạp chí Công Thương (cơ quan của Bộ Công Thương), mục tiêu đặt ra là giảm chi phí logistics của Việt Nam xuống tương đương khoảng 15% GDP và đưa chi phí vận tải hàng hóa xuống còn khoảng 10% tổng giá trị sản phẩm quốc nội, trong đó vận tải đa phương thức đóng vai trò then chốt.

Chứng từ và trách nhiệm của người kinh doanh

Chứng từ vận tải đa phương thức, theo Khoản 6 Điều 2 Nghị định 87/2009/NĐ-CP, là văn bản do người kinh doanh vận tải đa phương thức phát hành, vừa là bằng chứng của hợp đồng vừa xác nhận đã nhận hàng để vận chuyển. Chứng từ này có thể ở dạng chuyển nhượng được hoặc không chuyển nhượng được, tùy thỏa thuận.

Người kinh doanh vận tải đa phương thức (Khoản 4 Điều 2) là doanh nghiệp hoặc hợp tác xã giao kết và tự chịu trách nhiệm thực hiện hợp đồng. Đây chính là đầu mối duy nhất mà chủ hàng khiếu nại khi có tổn thất, bất kể sự cố xảy ra ở chặng đường biển, đường bộ hay đường sắt. Cách tổ chức trách nhiệm này gần gũi với vai trò của người giao nhận quốc tế, một nội dung được trình bày kỹ trong bài giải thích vận đơn đường biển Bill of Lading khi bàn về chức năng bằng chứng hợp đồng của chứng từ vận tải.

Học vận tải đa phương thức qua sách nào?

Để đi từ khái niệm đến vận dụng thực tế, người mới nên bắt đầu bằng tài liệu nền tảng về logistics và vận tải quốc tế. Cuốn Logistics và Vận tải Quốc tế trình bày hệ thống các phương thức vận tải, chứng từ và quy trình phối hợp giữa chúng, là điểm khởi đầu hợp lý trước khi đọc sâu các chuyên đề. Bạn có thể tham khảo thêm nhóm sách và bài viết cùng chủ đề trong chuyên mục Vận tải - Giao nhận để mở rộng kiến thức về giao nhận, cước biển và chứng từ vận tải.

Nắm chắc bản chất “một hợp đồng, một chứng từ, một trách nhiệm” là chìa khóa để hiểu vì sao vận tải đa phương thức ngày càng được ưa chuộng trong chuỗi cung ứng hiện đại, và cũng là nền tảng để đọc hiểu các quy định pháp lý cũng như hợp đồng vận tải trên thực tế.