James R. Stock - người đặt nền móng cho lĩnh vực Reverse Logistics

James R. Stock là Distinguished University Professor kiêm Monica Wooden Endowed Professor of Supply Chain Management tại School of Marketing and Innovation, Muma College of Business, Đại học South Florida, đồng thời là đồng giám đốc Monica Wooden Center for Supply Chain Management & Sustainability. Ông lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Ohio State, bằng MBA và cử nhân tại Đại học Miami, và trong suốt sự nghiệp học thuật đã trở thành một trong những tên tuổi có ảnh hưởng lớn nhất tới cách ngành logistics quốc tế nhìn nhận vai trò của dịch vụ khách hàng và luồng hàng hoá ngược (reverse logistics).

Đóng góp học thuật nổi bật nhất của James R. Stock là việc đặt nền móng lý thuyết cho lĩnh vực reverse logistics, tức toàn bộ dòng chảy hàng hoá, bao bì và vật liệu di chuyển ngược từ khách hàng trở lại doanh nghiệp: hàng trả lại, hàng tái chế, hàng bảo hành, hàng thu hồi vì lỗi sản xuất. Vào giai đoạn ông bắt đầu nghiên cứu chủ đề này, phần lớn giáo trình logistics chỉ tập trung vào chiều xuôi của chuỗi cung ứng (từ nhà sản xuất tới khách hàng), trong khi dòng chảy ngược gần như bị bỏ ngỏ về mặt lý thuyết dù đã tồn tại trong thực tiễn vận hành từ lâu. Nhờ những công trình tiên phong của Stock, reverse logistics dần trở thành một nhánh nghiên cứu độc lập, có ảnh hưởng trực tiếp tới cách các doanh nghiệp thương mại điện tử hiện nay thiết kế chính sách đổi trả hàng và quản lý chuỗi cung ứng tuần hoàn.

Bên cạnh reverse logistics, các hướng nghiên cứu chính của ông còn bao gồm tính bền vững của chuỗi cung ứng (supply chain sustainability) và sự hài lòng của khách hàng, hai chủ đề mà ông tiếp cận nhất quán từ góc nhìn marketing thay vì thuần vận hành. Cách tiếp cận này thể hiện rõ trong Strategic Logistics Management, cuốn giáo trình ông đồng biên soạn cùng Douglas M. Lambert, nơi logistics được trình bày như một công cụ chiến lược để tạo giá trị khách hàng chứ không đơn thuần là bài toán tối ưu chi phí vận hành nội bộ.

Về mặt ghi nhận học thuật và nghề nghiệp, James R. Stock được bầu làm Fellow của Hiệp hội Khoa học Tiên tiến Hoa Kỳ (AAAS) năm 2017, một vinh dự hiếm hoi đối với học giả trong lĩnh vực quản trị chuỗi cung ứng. Năm 2016-2017, ông giữ vị trí Fulbright-Hanken Distinguished Chair of Business & Economics tại Hanken School of Economics (Phần Lan) theo diện học bổng Fulbright linh hoạt, một ghi nhận cho tầm ảnh hưởng quốc tế của các công trình nghiên cứu, theo thông cáo chính thức từ Muma College of Business. Ông cũng nhận Giải thưởng Cống hiến trọn đời (Lifetime Achievement Award) cùng danh hiệu Nhà giáo dục Reverse Logistics của năm từ Hiệp hội Reverse Logistics, và là thành viên CSCMP Hall of Fame, một trong những vinh danh cao nhất dành cho học giả và chuyên gia logistics tại Hội đồng các chuyên gia quản trị chuỗi cung ứng (Council of Supply Chain Management Professionals).

Trong suốt sự nghiệp, James R. Stock là tác giả hoặc đồng tác giả của hơn 150 ấn phẩm học thuật, bao gồm nhiều giáo trình được sử dụng rộng rãi trong các chương trình đào tạo logistics và quản trị chuỗi cung ứng tại Bắc Mỹ. Ngoài Strategic Logistics Management, các công trình của ông thường xoay quanh ba trục: logistics ngược, tính bền vững chuỗi cung ứng, và ứng dụng công nghệ (như RFID) vào quản lý luồng hàng hoá. Hướng nghiên cứu gần đây của ông còn mở rộng sang việc phân tích xu hướng nghiên cứu luận văn tiến sĩ trong ngành logistics, một đóng góp mang tính định hình cho thế hệ học giả kế cận.

Với vị trí giảng dạy tại một trong những trung tâm đào tạo supply chain management uy tín của Mỹ và bề dày công trình nghiên cứu trải dài hơn bốn thập kỷ, James R. Stock là một trong số ít học giả logistics có ảnh hưởng đồng thời ở cả ba khía cạnh: xây dựng lý thuyết nền tảng (reverse logistics), viết giáo trình đào tạo được sử dụng rộng rãi, và tham gia trực tiếp vào các tổ chức nghề nghiệp định hình chuẩn mực ngành.

Một điểm đáng chú ý trong hành trình học thuật của James R. Stock là mối liên hệ chặt chẽ với Đại học Ohio State, nơi ông hoàn thành chương trình tiến sĩ. Đây cũng chính là nơi đồng tác giả Douglas M. Lambert giữ vị trí Giáo sư danh dự và trong nhiều năm là Giám đốc Global Supply Chain Forum. Hai học giả này, dù cùng xuất phát từ nền tảng nghiên cứu marketing gắn với Ohio State, đã phát triển theo hai hướng bổ sung cho nhau: Lambert đi sâu vào khung lý thuyết tích hợp các quy trình quản trị chuỗi cung ứng ở cấp doanh nghiệp, trong khi Stock tập trung khai phá luồng hàng hoá đi ngược chiều và tác động của nó tới sự hài lòng khách hàng. Chính sự bổ sung này lý giải vì sao Strategic Logistics Management có chiều sâu lý thuyết vượt trội so với nhiều giáo trình logistics đơn tác giả cùng thời điểm xuất bản.

Ngoài công tác giảng dạy và nghiên cứu, James R. Stock còn tích cực tham gia hoạt động chuyên môn ở tầm quốc tế. Vai trò Fulbright-Hanken Distinguished Chair tại Hanken School of Economics (Phần Lan) giai đoạn 2016-2017 không chỉ là một danh hiệu học thuật, mà còn phản ánh việc ông trực tiếp tham gia giảng dạy và trao đổi nghiên cứu với cộng đồng học thuật châu Âu về chuỗi cung ứng, một hoạt động ít học giả logistics Bắc Mỹ cùng thời kỳ thực hiện ở quy mô tương đương. Việc được Hiệp hội Reverse Logistics trao Giải thưởng Cống hiến trọn đời song song với danh hiệu Nhà giáo dục Reverse Logistics của năm cũng cho thấy ông không chỉ dừng lại ở vai trò nhà nghiên cứu, mà còn trực tiếp tham gia đào tạo và định hình chương trình giảng dạy cho ngành trong nhiều thập kỷ.

Đối với độc giả Việt Nam làm việc trong lĩnh vực thương mại điện tử, nơi bài toán đổi trả hàng và quản lý hàng hoàn ngày càng trở thành gánh nặng vận hành, các công trình nền tảng của James R. Stock về reverse logistics cung cấp một khung tư duy học thuật hiếm có để hiểu bản chất vấn đề, thay vì chỉ xử lý theo kinh nghiệm rời rạc từng trường hợp. Ai muốn tìm hiểu thêm các đầu sách nền tảng khác về vận hành và chuỗi cung ứng có thể tham khảo Sách quản trị vận hành (operations management) nên đọc” data-note=”internal”>Sách quản trị vận hành (operations management) nên đọc trên LogisticsBook, hoặc xem thêm các bài chân dung tác giả sách logistics và chuỗi cung ứng khác đã được giới thiệu.

Với độc giả Việt Nam đang tìm hiểu sâu về logistics ngược và tư duy chiến lược trong quản trị chuỗi cung ứng, cuốn Strategic Logistics Management” data-note=”internal”>Strategic Logistics Management mà ông đồng biên soạn cùng Douglas M. Lambert là một điểm khởi đầu đáng tin cậy, vì phản ánh trực tiếp tư duy học thuật của một trong những người đặt nền móng cho lĩnh vực này.