The Geography of Transport Systems - Jean-Paul Rodrigue

The Geography of Transport Systems của Jean-Paul Rodrigue (đồng tác giả các ấn bản đầu: Claude Comtois và Brian Slack) là một trong số ít giáo trình xử lý vận tải - bao gồm vận tải biển - từ góc nhìn địa lý kinh tế thay vì thuần kinh tế học hay quản trị vận hành. Ấn bản đầu tiên phát hành năm 2006, và tới nay đã qua nhiều lần tái bản bởi Routledge, gần nhất là ấn bản thứ sáu năm 2024, phản ánh việc cuốn sách liên tục được cập nhật theo biến động thực tế của ngành - từ số hoá logistics, tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, đến các gián đoạn địa chính trị ảnh hưởng tới tuyến hàng hải quốc tế.

Tác giả chính, Jean-Paul Rodrigue, là học giả gốc Canada, có bằng tiến sĩ địa lý vận tải tại Đại học Montréal (1994). Từ 1999 đến 2023, ông giảng dạy tại Khoa Nghiên cứu Toàn cầu và Địa lý, Đại học Hofstra (New York); từ 2024, ông chuyển sang Khoa Quản trị Kinh doanh Hàng hải, Đại học Texas A&M tại Galveston - một sự dịch chuyển phản ánh đúng trọng tâm nghiên cứu của ông đang ngày càng nghiêng về vận tải biển và logistics hàng hải. Rodrigue là tác giả của 7 đầu sách, 32 chương sách, hơn 60 bài báo bình duyệt, nằm trong nhóm 2% học giả được trích dẫn nhiều nhất thế giới và top 100 trong lĩnh vực vận tải - logistics. Công trình của ông về “port regionalization” (khu vực hoá cảng biển) là một trong những bài báo được trích dẫn nhiều nhất trong ngành vận tải biển học thuật. Ông cũng là thành viên ban biên tập của Journal of Transport Geography, Transport Reviews, Journal of Shipping and Trade, và là thành viên chủ chốt sáng kiến PortEconomics.eu cùng Hiệp hội Kinh tế Hàng hải Quốc tế (IAME).

Cấu trúc sách gồm mười chương, mỗi chương xử lý một chiều kích khái niệm riêng: mạng lưới vận tải (transport networks), các phương thức vận tải (modes - trong đó vận tải biển và container hoá chiếm một chương riêng đáng kể), hệ thống terminal và cảng (terminals), vận tải hàng hoá (freight transportation) và chuỗi cung ứng toàn cầu, vận tải đô thị, cùng tác động môi trường của các hệ thống vận tải. Điểm đặc trưng của sách là công cụ phân tích: khả năng tiếp cận (accessibility), hệ thống thông tin địa lý (GIS) áp dụng cho quy hoạch vận tải, và mô hình hoá mạng lưới - những công cụ ít được đề cập trong các giáo trình kinh tế vận tải biển thuần tuý như của Stopford.

Với độc giả logistics Việt Nam, giá trị đặc biệt của cuốn sách nằm ở cách tiếp cận “không gian” (spatial) đối với vận tải: tại sao một số cảng biển trở thành cửa ngõ (gateway) khu vực trong khi những cảng khác chỉ phục vụ thị trường nội địa, cơ chế hình thành hành lang vận tải (transport corridor), và cách các trung tâm logistics/ICD (Inland Container Depot) kết nối cảng biển với hậu phương nội địa - chủ đề rất sát với thực tế phát triển hạ tầng logistics của Việt Nam hiện nay, khi các ICD và trung tâm logistics vệ tinh quanh TP.HCM, Hải Phòng, Bình Dương đang đóng vai trò ngày càng lớn trong việc giải toả áp lực cho cảng biển trung tâm.

Về hạn chế, cần lưu ý đây không phải sách chuyên biệt 100% về vận tải biển - phạm vi sách bao trùm mọi phương thức vận tải (đường bộ, đường sắt, hàng không, đường biển, đường ống), nên độ sâu dành riêng cho hàng hải không thể sánh với các giáo trình chuyên ngành như Maritime Economics hay Port Management and Operations. Người đọc chỉ quan tâm thuần tuý tới kinh tế học vận tải biển có thể thấy một phần nội dung sách (vận tải đô thị, đường bộ) nằm ngoài mối quan tâm trực tiếp. Ngoài ra, vì sách được tái bản thường xuyên với nhiều ấn bản (bản in giấy phổ biến trên thị trường Việt Nam thường là ấn bản cũ hơn, ví dụ bản 2006 hoặc 2013), người mua cần lưu ý kiểm tra năm xuất bản để tránh dùng dữ liệu quá cũ so với ấn bản mới nhất.

Một ví dụ cụ thể cho thấy giá trị thực tiễn của khung phân tích này: chương về “chuỗi vận tải hàng hoá toàn cầu” (global freight transportation) của Rodrigue lý giải hiện tượng “container hoá lệch pha” (container imbalance) - tình trạng một tuyến hàng hải chở đầy container hàng đi nhưng phải chạy rỗng chiều về, hoặc ngược lại - bằng chính công cụ phân tích mạng lưới không gian, thay vì chỉ liệt kê số liệu. Cách giải thích này giúp người đọc hiểu tại sao cước vận tải hai chiều trên cùng một tuyến (ví dụ tuyến Á - Âu) lại chênh lệch lớn tuỳ hướng, một hiện tượng doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam thường xuyên gặp phải khi đàm phán giá cước với hãng tàu và forwarder.

Trên Goodreads, cuốn sách đạt trung bình 3,58-3,61/5 sao trên khoảng 36-38 lượt đánh giá tuỳ ấn bản - mức điểm phản ánh đúng tính chất “giáo trình học thuật kén người đọc phổ thông” hơn là sách được viết cho đại chúng, nhưng vẫn được đánh giá tích cực về tính hệ thống và công cụ phân tích thực dụng. Ngoài bản in, tác giả còn duy trì website đồng hành transportgeography.org, cập nhật miễn phí nhiều bản đồ, biểu đồ và dữ liệu bổ sung cho từng chương - một điểm cộng hiếm có so với các giáo trình thu phí truy cập tài liệu bổ trợ.

Sách phù hợp nhất với: sinh viên và nghiên cứu sinh ngành địa lý kinh tế, quy hoạch vận tải, logistics quốc tế; nhà hoạch định chính sách hạ tầng giao thông - cảng biển cần công cụ phân tích không gian để ra quyết định quy hoạch; chuyên viên logistics muốn hiểu bức tranh tổng thể về vị trí của vận tải biển trong toàn bộ hệ sinh thái vận tải đa phương thức. Độc giả muốn đào sâu riêng phần kinh tế học vận tải biển sau khi đọc chương tổng quan của Rodrigue nên tham khảo thêm Maritime Economics của Martin Stopford. Người quan tâm tới khía cạnh vận hành cảng biển cụ thể hơn có thể đọc Port Management and Operations của Patrick Alderton.

So với hai cuốn còn lại trong tủ sách hàng hải - Maritime Economics nghiêng hẳn về kinh tế học thị trường, Port Management and Operations nghiêng về vận hành cảng và hãng tàu - cuốn sách của Rodrigue giữ vai trò “bản đồ tổng thể”, giúp người đọc định vị được vận tải biển trong bức tranh lớn hơn của toàn bộ hệ thống vận tải đa phương thức toàn cầu, từ đường bộ, đường sắt, hàng không cho tới đường ống. Đây là lý do nhiều chương trình đào tạo logistics quốc tế xếp cuốn sách này ở học kỳ đầu tiên, trước khi sinh viên đi sâu vào từng phân khúc chuyên biệt.

Bài chân dung tác giả tại Jean-Paul Rodrigue - học giả địa lý vận tải hàng đầu thế giới trên LogisticsBook.vn.

Thông tin xuất bản: NXB Routledge, ấn bản thứ sáu 2024 (bản phổ biến trên thị trường: ấn bản 2006-2013), 402-440 trang tuỳ ấn bản. Tiểu sử học thuật đầy đủ của tác giả tại Wikipedia. Đánh giá cộng đồng và số liệu lượt đọc xem trực tiếp qua nút “Xem trên Goodreads” phía trên.