Ninety Percent of Everything - Rose George

Ninety Percent of Everything: Inside Shipping, the Invisible Industry That Puts Clothes on Your Back, Gas in Your Car, and Food on Your Plate của nhà báo Anh Rose George, xuất bản năm 2013 bởi Metropolitan Books (Henry Holt and Company, Mỹ), là một trong số ít cuốn sách phổ thông đưa ngành vận tải biển - vốn vận hành gần như vô hình trước mắt người tiêu dùng - trở thành đối tượng của một phóng sự điều tra hấp dẫn và dễ tiếp cận. Bản phát hành tại Anh mang tựa Deep Sea and Foreign Going đã giành giải thưởng Mountbatten Maritime Award năm 2013 và được BBC Radio 4 chọn làm “Sách của tuần”.

Rose George - nhà báo chuyên viết về những hệ thống vô hình nhưng thiết yếu

Rose George là nhà báo và tác giả phi hư cấu người Anh, nổi tiếng với phong cách viết dấn thân: bà trực tiếp tham gia hành trình cùng đối tượng mình viết thay vì chỉ phỏng vấn từ xa. Trước Ninety Percent of Everything, bà đã gây tiếng vang với The Big Necessity - cuốn sách về đề tài hiếm ai dám viết: hệ thống vệ sinh và xử lý chất thải toàn cầu. Sau đó, bà tiếp tục hướng ngòi bút vào các hệ thống nền tảng nhưng bị xã hội lãng quên với Nine Pints, viết về máu và ngành công nghiệp truyền máu. Điểm chung xuyên suốt sự nghiệp của George là khả năng biến những chủ đề tưởng như khô khan, kỹ thuật thành các câu chuyện giàu chất nhân văn và có sức nặng điều tra báo chí thực thụ. Với vận tải biển, bà đã dành nhiều tháng sống trên tàu container Maersk Kendal, đi từ châu Âu qua kênh đào Suez đến Singapore, để có thể viết bằng trải nghiệm thật thay vì chỉ tổng hợp số liệu.

Hành trình trên con tàu container và những góc khuất của ngành vận tải biển

Cấu trúc cuốn sách bám theo hành trình thực tế của tác giả trên tàu Maersk Kendal - một trong những tàu container cỡ lớn có chiều dài tương đương sân bóng đá và chiều cao ngang thác Niagara. Qua đó, George lần lượt mở ra nhiều lớp vấn đề của ngành: đầu tiên là quy mô khổng lồ nhưng vô hình của vận tải biển - khoảng 90% hàng hóa tiêu dùng trên thế giới di chuyển bằng đường biển, nhưng phần lớn người tiêu dùng chưa từng nhìn thấy một con tàu container nào ở cự ly gần. Tiếp theo, sách đi sâu vào cơ chế “cờ tiện lợi” (flags of convenience) - việc chủ tàu đăng ký tàu dưới quốc kỳ của những nước có quy định lỏng lẻo để né chi phí và trách nhiệm pháp lý, dẫn đến hệ quả trực tiếp là điều kiện lao động khắc nghiệt của khoảng 1,5 triệu thuyền viên trên toàn cầu. George cũng đồng hành cùng lực lượng chống cướp biển tuần tra Ấn Độ Dương, gặp gỡ các tuyên úy đi biển (seafaring chaplains) chuyên hỗ trợ đời sống tinh thần cho thủy thủ xa nhà nhiều tháng liền, và điều tra tác động môi trường của tàu biển đối với các loài cá voi - từ ô nhiễm tiếng ồn dưới nước đến nguy cơ va chạm trực tiếp.

Giá trị đặc biệt: nhân hóa một ngành công nghiệp thường chỉ được nhìn qua số liệu

Phần lớn tài liệu về logistics hàng hải - kể cả những giáo trình kinh tế học chuyên sâu - thường trình bày vận tải biển như một hệ thống vận hành trơn tru bằng container, cước phí và lịch tàu. Giá trị lớn nhất của George là đưa con người trở lại trung tâm của câu chuyện: những thuyền viên làm việc sáu tháng liên tục trên biển, xa gia đình, đôi khi không được trả lương đúng hạn vì chủ tàu phá sản giữa hành trình; những cái chết trên biển hiếm khi được truyền thông đưa tin; và thực tế rằng nếu ngành vận tải biển ngừng hoạt động dù chỉ vài tuần, các siêu thị ở phương Tây sẽ trống kệ hàng trong thời gian ngắn. Đây chính là lời nhắc nhở giá trị cho bất kỳ ai làm việc trong logistics và chuỗi cung ứng: phía sau mỗi container hàng cập cảng đúng hẹn là một hệ thống con người và rủi ro phức tạp hơn nhiều so với những gì thể hiện trên vận đơn.

Điểm mạnh và hạn chế

Điểm mạnh lớn nhất của cuốn sách nằm ở văn phong: George viết với sự pha trộn hiếm có giữa điều tra báo chí nghiêm túc và khả năng kể chuyện lôi cuốn, khiến một chủ đề công nghiệp nặng tính kỹ thuật trở nên dễ đọc với cả độc giả phổ thông. Tờ New York Times nhận xét cuốn sách “luôn cuốn hút từ đầu đến cuối”, trong khi The Guardian gọi đây là “một tác phẩm phóng sự nhập vai đáng nể - rợn tóc gáy, dí dỏm và đầy trắc ẩn”. Trên trang Goodreads của sách, điểm đánh giá trung bình đạt 3,79/5 trên hơn 4.500 lượt đánh giá - một con số ấn tượng về độ phủ đối với một cuốn sách phi hư cấu chuyên đề công nghiệp, cho thấy sách đã tiếp cận được lượng độc giả vượt xa phạm vi chuyên ngành hàng hải. Hạn chế được một số nhà phê bình như Washington Independent Review of Books chỉ ra là phần cuối sách có phần đuối hơn so với các chương đầu giàu chất tường thuật. Ngoài ra, đây là sách phóng sự - không cung cấp khung lý thuyết hay công cụ phân tích thị trường như các giáo trình chuyên ngành, nên cần đọc kèm tài liệu kỹ thuật khác nếu muốn ứng dụng trực tiếp vào công việc. Sách cũng chưa có bản dịch tiếng Việt.

Phù hợp với ai

Đây là lựa chọn lý tưởng để bổ sung góc nhìn con người cho tủ sách quản lý kho vận và vận tải trên trang - nơi phần lớn tài liệu thiên về quy trình và số liệu. Cuốn sách phù hợp nhất với: người mới bắt đầu tìm hiểu ngành logistics và vận tải biển, muốn có cái nhìn tổng quan dễ tiếp cận trước khi đi vào các giáo trình chuyên sâu; nhân sự làm việc trong forwarder, hãng tàu hoặc cảng biển muốn hiểu rõ hơn bối cảnh nhân văn và rủi ro vận hành phía sau công việc hàng ngày của mình; và bất kỳ độc giả nào yêu thích thể loại phóng sự điều tra, muốn khám phá một ngành công nghiệp khổng lồ nhưng gần như vô hình trong đời sống thường nhật. Độc giả muốn tìm hiểu thêm về sự nghiệp viết lách của tác giả có thể xem bài Rose George - nhà báo phanh phui những hệ thống vô hình nuôi sống thế giới. Ai muốn tiếp cận ngành vận tải biển từ góc độ kinh tế học bài bản hơn có thể tham khảo thêm Maritime Economics - Martin Stopford, cuốn giáo trình kinh điển giải thích cơ chế hình thành giá cước và chu kỳ thị trường vận tải biển. Thông tin xuất bản chính thức có tại trang sách của Macmillan (Metropolitan Books).