Vận đơn đường biển (Bill of Lading) là gì? Chức năng, các loại và cách đọc

Vận đơn đường biển, tên tiếng Anh là Bill of Lading (viết tắt B/L), là chứng từ do người vận chuyển cấp cho người gửi hàng sau khi nhận hàng để chở bằng đường biển. Đây là chứng từ giữ vai trò kép hiếm có: vừa là biên lai nhận hàng, vừa là bằng chứng của hợp đồng vận chuyển, đồng thời là chứng từ sở hữu hàng hoá có thể mua bán và chuyển nhượng. Với nhân sự xuất nhập khẩu và giao nhận, hiểu đúng vận đơn là điều kiện tiên quyết để không mất quyền định đoạt lô hàng.

Vận đơn đường biển là gì?

Theo cách hiểu quốc tế, vận đơn là chứng từ do hãng tàu hoặc đại lý của hãng tàu phát hành để xác nhận đã nhận hàng để vận chuyển, ghi rõ số lượng, chủng loại và tình trạng bên ngoài của hàng. Trong thương mại quốc tế, vận đơn là một trong ba chứng từ cốt lõi bảo đảm người bán nhận được tiền và người mua nhận được hàng, cùng với hợp đồng và chứng từ bảo hiểm. Khái niệm và các chức năng này được tổng hợp trong bài tổng quan về Bill of Lading trên Wikipedia.

Vận đơn thường được lập thành nhiều bản gốc (thường là ba bản), có giá trị pháp lý như nhau. Khi một bản gốc đã được dùng để nhận hàng thì các bản còn lại tự động mất hiệu lực. Điểm này khiến vận đơn khác hẳn các chứng từ thông thường và đòi hỏi người làm hàng phải quản lý cẩn thận từng bản gốc.

Ba chức năng của vận đơn

Ở Việt Nam, vận đơn được quy định trực tiếp trong Bộ luật Hàng hải năm 2015. Theo Điều 148 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, vận đơn có ba chức năng pháp lý:

• Bằng chứng nhận hàng: vận đơn xác nhận người vận chuyển đã nhận hàng với số lượng, chủng loại và tình trạng như ghi trên chứng từ.
• Chứng từ sở hữu hàng hoá: người nắm giữ vận đơn hợp lệ có quyền định đoạt hoặc nhận hàng. Nhờ tính chất này, hàng hoá có thể được mua bán, chuyển nhượng, cầm cố hoặc thế chấp bằng cách chuyển nhượng vận đơn.
• Bằng chứng của hợp đồng vận chuyển: vận đơn thể hiện quan hệ pháp lý và các điều khoản vận chuyển giữa người gửi hàng và người vận chuyển.

Chính chức năng thứ hai làm nên giá trị đặc biệt của vận đơn. Trong khi hàng còn đang trên biển, quyền sở hữu đã có thể được sang tay nhiều lần thông qua thủ tục ký hậu, mà không cần giao nhận hàng vật lý. Đây là nền tảng cho hoạt động thanh toán bằng tín dụng chứng từ và tài trợ thương mại.

Các loại vận đơn thường gặp

Vận đơn được phân loại theo nhiều tiêu chí. Nắm được cách phân loại giúp người làm hàng chọn đúng loại B/L phù hợp với phương thức thanh toán và mức độ kiểm soát rủi ro. Các đặc trưng cơ bản của vận đơn được phân tích trong bài nghiên cứu trên Tạp chí Công Thương.

Theo tính chuyển nhượng

• Vận đơn đích danh (Straight B/L): ghi rõ tên người nhận, không chuyển nhượng được bằng ký hậu.
• Vận đơn theo lệnh (To order B/L): giao hàng theo lệnh của một bên, chuyển nhượng bằng cách ký hậu. Đây là loại phổ biến nhất trong thanh toán quốc tế.
• Vận đơn vô danh (To bearer B/L): ai cầm vận đơn thì có quyền nhận hàng, tính rủi ro cao nên ít dùng.

Theo tình trạng bốc hàng và ghi chú

• Shipped on board: xác nhận hàng đã thực sự bốc lên tàu, được ngân hàng ưa chuộng.
• Received for shipment: hàng mới được nhận để chờ bốc, chưa lên tàu.
• Vận đơn hoàn hảo (Clean B/L): không có ghi chú xấu về tình trạng hàng.
• Vận đơn không hoàn hảo (Unclean B/L): có ghi chú về khiếm khuyết của hàng hoặc bao bì, thường bị ngân hàng từ chối.

Ngoài ra còn có Master B/L (vận đơn chủ do hãng tàu cấp cho forwarder) và House B/L (vận đơn nhà do forwarder cấp cho chủ hàng thực tế). Phân biệt hai loại này là kỹ năng bắt buộc với nhân viên giao nhận khi làm hàng gom (consolidation).

Cách đọc một vận đơn đường biển

Một vận đơn tiêu chuẩn có nhiều ô thông tin. Khi kiểm tra, người làm hàng cần soi kỹ các mục sau để tránh sai sót dẫn đến bị từ chối thanh toán:

• Shipper: người gửi hàng, thường là người xuất khẩu.
• Consignee: người nhận hàng. Nếu là vận đơn theo lệnh sẽ ghi “to order” hoặc “to order of” một ngân hàng.
• Notify party: bên được thông báo khi hàng đến, thường là người nhập khẩu hoặc đại lý.
• Port of loading và Port of discharge: cảng bốc và cảng dỡ hàng.
• Description of goods: mô tả hàng, số kiện, trọng lượng, thể tích. Nội dung này phải khớp với hoá đơn và phiếu đóng gói.
• Freight prepaid hoặc freight collect: cước đã trả trước hay thu tại cảng đến, phụ thuộc điều kiện Incoterms đã thoả thuận.

Nguyên tắc vàng khi kiểm tra vận đơn là mọi thông tin phải nhất quán với bộ chứng từ còn lại. Chỉ cần sai lệch tên hàng, số lượng hay ngày bốc hàng, ngân hàng phát hành tín dụng thư có thể từ chối bộ chứng từ và người bán chậm được thanh toán.

Học sâu về vận đơn và giao nhận nên đọc gì?

Vận đơn chỉ là một mắt xích trong nghiệp vụ giao nhận vận tải quốc tế. Để hiểu trọn quy trình từ đặt chỗ (booking), lập chứng từ, đến giao hàng và giải quyết tranh chấp, bạn nên đọc giáo trình bài bản thay vì chỉ tra cứu rời rạc. Cuốn Logistics Và Vận Tải Quốc Tế trình bày hệ thống các phương thức vận tải, chứng từ và trách nhiệm các bên, phù hợp cho cả sinh viên lẫn người mới vào nghề.

Nếu muốn tập trung vào kỹ năng thực chiến của nhân viên forwarder, bạn có thể tham khảo thêm danh sách trong bài sách giao nhận vận tải cho dân freight forwarder. Toàn bộ đầu sách cùng chủ đề được tập hợp trong chuyên mục Vận tải - Giao nhận của kho sách sưu tầm ngành logistics.

Tóm lại, vận đơn đường biển không đơn thuần là một tờ giấy nhận hàng. Nó là biên lai, là hợp đồng và là chứng từ sở hữu cùng lúc. Hiểu rõ ba chức năng, các loại vận đơn và cách đọc từng ô thông tin sẽ giúp bạn kiểm soát lô hàng, tránh rủi ro thanh toán và làm việc chuyên nghiệp hơn trong ngành xuất nhập khẩu.